Festas de Septembro en Ponteareas

Actualidade: XXIV Festival da Poesia do Condado

Parroquias: Fozara, terra de fontes, folclore e ríos bravos.

Ponte de Caneira, a cal se di que noutros tempo poido ser a romana de Cons

Capela de San Xoán.

As bravas Pías.
A levada de Garavite.
A festa folclorica do Serán.

Parroquia pontareán situada a orillas do Tea. Ten unha superficie de 3,3 Km2 e onta cunha poboación de 374 habitantes. Seu patrón cristián e San Bartolomeu.

Seu relevo e montañoso aínda que nom conta con altitudes descables, o mesmo tempo que conta con pequenos vales interiores as ribeiras dos rios Tea e Maceira. Linda o este co concello de Mondariz Balneario, coa parroquia de Vilar pra ser máis exactos e o norte con Touton, parroquia do concello de Mondariz.

O paso por esta freguesia do Tea e dos máis fermosos do concello, súa braveza e rápidos entre os penedos fan que a súa beleza sexa inigualable, sobre todo na zona conocida coma as Pías, onde se atopa unha praia fluvial.

Ten unha rica historia e patrimonio, case sempre ligada os ríos. Esta parroquia conta con dous poboados castrexos, pola que súa importanza en esta época debeu ser importante. Asi temos un dos poboados castrexos máis importantes e reconocidos do concello, a Cidade ou Cividade de Caneira, moi preto do Tea. Este poboado atopouse o ser extraido barro dos seus redores visializaron cos seus muros, nel atopouse unha importante espada de antenas que hoxe atopase no museo de Pontevedra. A día de hoxe podense ver moi poucos restos deste antigo poboado galaico sin ser algúns restos de muros. O outro poboado atopase no barrio Outeiro de Castro, o cal encontrase nunha zona urbanizada e chea de terras de cultivo na actualidade, aínda que como bem di o nome do barrio, seu cruceiro, os restos petreos da zona asi como dun posible foso e dun muro que se conserva ata día de hoxe, a existenza deste poblado esta máis que probada.

Na época romana ten altisimas posibilidades de que a mítica ponte de Cons desaparecida hoxe en día estivese onde hoxe se atopa a de Caneira, moi preto do castro da Cividade de Caneira.

Tamén hai outra ponte que poido ter orixe medieval sobre o río Maceira, co seu linde con Padrons.

En canto súa aquitectura relixiosa súa igrexa parroquial data do século XVIII, tamén posué unha fermosa capela no barrio da Lomba adicada a San Xoán, onde se soe celebrar o samaín na noite do santo. Conten tamen cruceiros coma o de Outeiro de Castro.

A auga sempre o simbolo desta parroquia, asi o demostra as numerosas fontes coas que conta, asi como coa antiga levada de auga de Garavite que atravesa a parroquia con máis de 2 Km de recorrido, recuperada fai poucos.

A agricultura foi e segue sendo importante na vida dos fozarenses, aínda que hoxe sexa menos significante e valorada. Nos seus pequenos veles cercanos os ríos e levadas cultivase case que de todo. Súa industria e moi escasa sen ser algunha fábrica na zona de Baldo. Tamén nesta zona estase a construir súa casa Cultural, xa que dende fai pouco nom contaba con un edificio en condicións pra os veciños. Aínda asi queda moito que mellorar e segue sen contar practicamente con zoas recreativas, alcantarillados...

Posúe un rico folclore, asi coma a lenda da Cidade de Caneira, onde di que se a desenterran pode haber ouro que enrriqueza toda a zona, auga que a inunde ou veleno que a mate, aínda que esta lenda nom e creible e propia de toda Galiza, e máis bem inventada pola Xunta pa nom envestir en patrimonios aterrados. Tamén conta con outras lendas que teñen que ver cos ríos a día de hoxe case desaparecidas.

Celebrase ademáis unha fermosa festa folclorica do Serán organizada pola asociación cultural Pedra da Garza, asi como unha xuntanza cabalar a cal se organizaba irregularmente.

Actualidade: Incendios forestais, bem pa uns poucos mal pra vida de todos

Todos poidemos ver a imparable oleada de incendos forestais que ata agora asoballaron nosa terra e seguiran asoballando ata outubro. Poucas parroquias máis que do noso concello podese decir que de toda a bisbarra do O Condado libraronse da devastación do lume.

Pero detras destes desastres ecolóxicos encontrase como en todo o negocio e os cartos, xa que o que menos importa e destruilo todo e o dano que se fai, e se som vidas humanas pois o mesmo os cartos som os cartos.
Nom e dificil soispeitar que dende que empezaron os contratos dos brigadistas forestais foi como un boom de lumes que invadiron toda a Galiza.

A causa, pois só sabemos de posibles hipóteses ata agora, pero unha das craves máis cantosas podese ver coa privatización e capilización do sector forestal na Galiza, no que a loita contra o lume pasou a ser un negocio máis. A isto añadirlle as empresas madereiras, a construcción das carreteras, muiños de vento... e en menor medida de maneira accidental e pirómanos.

Asi ata o de agora deixan nas nosas terras incendios como o de Guillade, Cumiar e Oliveira, onde arderon 30 Ha e ata tuveron que desaloxar veciños. O incendio comezou por varios frontes e foi probocado.

Pero o peor ata o de agora levouse os nosos redores, por exemplo o de Fornelos de Montes onde arderon en dous lumes que nom se chegaron a xuntar pero en total foron 118 Ha e duas vidas humanas de dous brigadistas.

Polo de agora toca seguir esperando a que remate o veran e que por fin remate esta oleada de destrucción e morte da vida e do medio, co facil que seria ter xente traballando todo o ano limpando e previr as desgrazas do veran, aparte de dar emprego e profesionalizar os briagadistas, pero a tempo de hoxe o negocio manda.

Prehistoria: Paleloítico en Ponteareas

O Paleolítico e o periodo máis longo da Prehistoria e do ser humano neste mundo, calculase que abarca uns 4 millons de anos, e decir que dende o primeiro home ou primeira evolución do mono. Estes foron os primeiros habitantes humanos do mundo, de nómades cazadores a pouco a pouco establecerse e traballar as terras e os minerais coma os metais. O periodo que o segue e o Neolítico, que é cando o home comeza a traballar a metalurxía e a establecerse en lugares fixos, sembrando terras e coidando o gando.

Na Galiza calculase que o Paleolítico empezaria fai medio millón de anos e acabaria entorno o 5.000 a 3.000 a.C, segun a zona. O parecer estas terras do sur xunto co norte de Portugal evolucionarián antes cas terras do norte da antiga Kallai (nome que lle deron os gregos a Galiza, primer nome coñecido destas terras), asi o demostra que ata agora o lugar onde se atopou o primeiro rastro de vida humana se encontra na Gandaras de Budiño, Porriño.

En Pontareas pese a que nunca se buscou nada temos restos importantes que se atoparon de casualidade, que nos fan pensar que estas terras eran rondadas habitualmente polos primeiros cazadores nómades da Galiza, os cales andaban dun lugar pra outro buscando caza e froitos.

O máis importante ata agora atopado no concello foi un bifaz (antigo utensilio trallado prehistorico en forma de cuña acabado en pico que se soia por na punta dos paus ou empregado pa distintas tarefas). Este foi atopado no 1990 sumerxido nas augas do Tea moi preto da Ponte dos Remedios. Súa datación entornase o 14.000 a.C polo que é antiquisima, neste momento descoñezo seu paradeiro pero puden atopar uns debuxos nun antigo libro da historia de Ponteareas. Este bifaz xa o estudaremos máis adiante.

Outros restos desta longa étapa foron tamén a aparación nas orillas do Tea de novo, no seu cauce medio a altura da Freixa, Ribadetea, atoparonse varios restos de cuarcita e un bifaz discoide o cal tamén descoñecese seu paradeiro e datación.

Na Ponte das Partidas, Moreira, atopouse un hendedor e unha acuela raspadeira. Nos montes de Guillade, no de Albelle pra ser máis precisos atopouse dous bifaces posiblemente de traballos agricolas.

Por último tamén atoparase no barrio pontareán de Pedra de Auga un posible hendedor de cuarcita o cal decián que podia datar do 100.000 a.C, pero nom se sabe moito del, polo que pode ser unha simple lenda urban.

Nos redores do concello tamén atoparose restos abundantes, no mesmo Tea na súa conca alta, na parroquia de Maceira no covelo, atoparonse tres hachas de cuarcita. Todas estas pezas xuntas cas atopada nas Gandaras de Budiño e en todo o val do Miño e seus afluentes a ambos lados do río, fan unha rede e cultura moi similar entre os restos atopados. Esta rede podese ampliar as Rias Baixas pero descende a medida que avanza cara o norte, polo cal crese que súa base xeográfica era o Miño.

Debuxo do bifaz atopado sumerxido na zona da Ponte dos Remedios.

Actualidade: Novo atentado gravisimo contra o patrimonio en Oia.

NELI PILLADO - OIA. Los ataques al patrimonio histórico parecen una constante en el municipio de Oia. Tres meses después de la destrucción de un petroglifo en Burgueira a causa de una plantación de kiwis, la Policía Autonómica investiga ahora un nuevo atentado contra los grabados neolíticos del río Vilar, en la parroquia oiense de Pedornes. Estos hallazgos, únicos en España, resultan muy reconocidos en el mundo de la arqueología, ya que muestran una figura de un barco que no se repite en ninguna otra parte de la península ibérica. Su trascendencia no ha impedido que unos desaprensivos los hayan cubierto de yeso y de productos químicos.

Agentes del cuerpo de seguridad gallego visitaron ayer la zona tras recibir una denuncia de un particular respecto a lo sucedido el pasado día 15. El denunciante advertía del atentado arqueológico con materiales químicos. Los autores del ataque utilizaron yeso y vendas para cubrir una parte del grabado, concretamente la mitad izquierda del casco del barco y algunos de los ciervos del área superior del hallazgo. La otra mitad se encuentra también impregnada de un producto similar al aceite que oscurece la piedra notablemente.

Los agentes consultaron con Xabier Garrido, un vecino de Pedornes estudioso de los petroglifos del entorno, para localizar la zona exacta del cauce del río Vilar donde se encuentra el yacimiento vulnerado, un lugar de difícil acceso para cualquier persona ajena a la materia. Además de encontrarse oculto por la maleza y los eucaliptos, los accesos presentan piedras y escombros. Esta circunstancia lleva a pensar que las personas que cubrieron la inscripción lítica conocen el lugar a la perfección o se informaron sobre cómo llegar antes de cometer este delito contra el patrimonio.

Garrido lamentaba ayer lo sucedido, ya que teme que los materiales utilizados dañen la piedra sobre la que se inscriben los dibujos prehistóricos e incluso los difuminen. Por eso espera que la Policía Autonómica de con los infractores para que asuman las consecuencias. Este tipo de delitos pueden acarrear multas de hasta 180.000 euros, según la normativa gallega. No es la primera vez que el municipio registra daños en sus yacimientos. El pasado abril, la maquinaria que removía la tierra para poner en marcha una plantación de kiwis en la zona de Boaventura, en la parroquia de Burgueira, acabó con otro petroglifo y puso en peligro una villa romana localizada en la zona. El Seprona denunció entonces al gobierno municipal por no haber paralizado las obras cuando la Dirección Xeral de Patrimonio lo ordenó.

FONTE SACADA DO FARO DE VIGO. 22 de Xulio de 2010

Dende aqui denunciar temén eses graves atentados contra o patrimonio máis antigo, e decir quenom fai falla ser moi listo pa saber que nom foi unha gamberrada. Eses delincuentes-borregos sabian o que facian, pois elexiron o petroglifo máis importante do xacemento e utilizaron productos pa súa total eliminación. Como sempre nadie sabe nada, aínda que esa plantación de Kiwis paralizada por arrasar fai dous meses outro petroglifo da que extrañar, ¿pois quem máis podria facer un atentado tan preparado asi?

Personaxes ilustres: Fermín Bouza Brei

Fermín Bouza Brei (Ponteareas 1901 - Santigo de compostela 1973) e un dos personaxes máis ilustres o noso concello, historiador, etnografo e escritor que escriviu a maioria das suas obras en galego.

Publicou seu primeiro articulo no 1919, chamado Teatro de antaño en Santiago, escrita en castelán. No 1923 foi un dos fundadores do Seminario de estudios gallegos. O seguinte ano publicaría seu primeiro articulo en galego, Os estudantes ao arcebispo. Neses anos tamén foi colaborador das revistas Cristal, Resol e Nós.

Xuiz dende 1929, foi retirado deste cargo durante a dictadura por galeguista ata o 1938 0nde o reacmitiron trasladandose a Viella (Lleida) onde estivo nese cargo nesa localidade ata ser transladado A Estrada. Ingresou na Real Academia Galega no 1941.

Como poeta destaca por ser o iniciador do "neotrovadorismo", tendenza a cal seguirian outros autores coma Álvarez Blazquez ou Álvaro Cunqueiro Neste campo foi autor de Seitura e Nao senlleira.

A pesar da dictadura seguiu estudando a historia da Galiza, sobre todo no campo da arqueoloxía e prehistoria no instituto Padre Sarmiento. Desenrrolou un gran estudo científico nesta sección, na que ademáis engadiu estudos na numismática, epigrafía e etnografía. Suas obrascientificas máis importantes foron Bibliografía da prehistoria galega, Pehistoria e Folklore da Barbanza e A civilización neo-eneolítica galega.

No campo hisorico tamén se investigou o igual o autor deste blog a situazom do Monte Medulio, no cal os últimos galaicos castrexos resistiron os romanos pra despois suicidarse. Femín Bouza Brei situou este emblemático monte nun cumio da parroquia de Meder, en Salvaterra de Miño, o cal posiblemente máis adiante estudemos.

Tamén foi biografo de outros autores coma Rosalia de Castro. No ano 1992 dedicouselle o día das letras galegas.

Cultura castrexa: O Castro de Troña

As primeiras referncias deste emblematico xacemento castrexo pontareán datan de comezos do século pasado, cando se abriu unha pista o alto do monte do Dulce nome de Xesus é atoparase unha vivenda, unha anfora e restos ceramicos indixenas.

Este xacemento situado na parroquia de Pias, e o máis coñecidodo concello e un dos máis coñecidos tamén a nivel galego da cultura castrexa. Situado os pés da capela do Dulce nome de Xesus, a 232 metros de altitude, este castro ten unha datación notablemente antiga, dende o VI-V a.C ata desabitarse ala polo I d.C xa en época romana, tendo logo unha ocupación ocasional no IV d.C.

Ocupa unha area de case 2,5 Ha, aínda que pode ser máis extensa. Ten un aspecto defensivo e as vivendas encontranse nun terreo escalonado. Ten duas murallas, unha que rodea seu núcleo, e decir a croa e outra o xacemento enteiro, o leste atopase un gran foso de 18 metros de alto por 10 de ancho. En canto a portas o parecer tiña duas, unha o leste e outra o oeste.

No interior do xacemento atopanse as vivendas, a maioria de estructura circular e elípticas indixenas aínda que tamén as hai cadradas e rectangulares da época romanizadora. No alto, e dicir a croa, a zona máis antiga e importante do recinto apréciase dous periodos de ocupación, un primeiro antigo en que as vivendas estaban construidas con material vexetal e xabre, e un segundo nos que os muros xa som petreos. Na croa encontramos tamén outros importantes restos como o alxibe (usabase pa aprovisionar a auga) que aínda funciona a día de hoxe. Outro resto moi importante e o petroglifo serpentiforme gravado nunha pedra.Tratase dunha serpe cal se lle atribuiron moitas lendas no folclore da zona con respeto os habitantes do castro.

Nos redores da croa, alguns autores coma Hidalgo Cuñago nos falan dun protoubanismo na expansión do poboado, con terrazas, canalizacións, patios empedrados comúns a varias vivendas, almacens, vestibulos... Con isto sabemos que as vivendas estaban organizadas en pequenos barrios familiares, típico dos grandes castros portugueses ou galegos coma Santa Tegra o Lansbricae. Posiblemente a época de maior auxe do poboado sería no primeiro tercio do I d.C.

Os restos atopados no castro foron abundantes e variados, destacando asi na ceramica moitisimos restos indixenas e anforas romanas ou concas de vidrio, nos metais destacan fibulas, pinzas, alfinetes, aneis, pendentes, contas de colar, moedas romanas... No referente a materiais tamén destacan muiños de man, pedras de afiar, unha posible testa de berraco de pedra...

En canto os periodos de escavacións sabemos que a primeira realizarona López Cuevillas e Luis Pericot nos anos 1927 a 1930. Despois fixeronse outras campañas pero nas cales descoñecense directores e cales eran seus fins, pero postos a ser a época que eran pois nom e de estrañar que foran pa pillaxe e roubo. Voltaronse a reanudar as campañas de escavacións dende 1981 o 1990 a man de José Manuel Hidalgo Cuñarro, que som as que nos chegan hoxe en día.

Por útimo decir que seguramente a parte máis antiga deste importante xacemento castrexo atopase aínda sen excavar, xa que estaria debaixo da capela. O castro de Troña poido ser tal vez a capital dunha tribu dependente da dos Grovios (asentados no sur de pontevedra) que ocuparia o val do Tea e territorios colindantes.

Alxibe
Petroglifo serpentiforme na croa

Conxunto de vivendas fora da croa formando un barrio familiar.

FICHA TÉCNICA

LUGAR: Monte do Dulce nome de Xesus, Pías

ALTIDUDE: 230 metros

COORDENADAS: LONX: 08º 29´19” LAT: 42º 12´54”

TIPOLOXÍA: Asentamento fortificado (Castro)

DATACIÓN: Idade de Ferro

ESTADO DE CONSERVACIÓN: Bo estado, con alteracións na súa croa por construcción da capela e torreiro.

CLASIFICACIÓN DO SOLO: Solo rústico de protección do patrimonio

PROPIEDADE: Privada ( propietaios e mancomún) e pública (municipal)

O medievo ponteareán, introducción

Este longo período historico que abrangue dende a caida do imperio romano ala polo 476 d.C (aínda que en Galiza poido empezar antes coa chegada dos xermanos encavezados polos Suevos no 410), ata o descubrimento de América 1492.

Esta longa fase da historia deixou no concello unha forte pegada das diversas culturas que por estes lares pasaron, chamandose estas terras co nome de Toroño ou Toronio, xa que aparece no século XIII nos foros de Tui que o castelo do Sobroso estaba nesas terras. Tamén nos deixou personaxes ilustres como o trobador Xoan García de Guillade, natural de esa parroquia na que naceu no S.XIII.

Da primeira étapa xermana foi atopado cerca da antiga Vila Romana de Angoares un sillar de pedra con liñas entrelazadas, seguramente Sueva ou Visigoda. Sabase tamén que Areas ou Aureas pertencia o obispado de Tui o ser nomeada no concilio Lugo do 569.

Coa conquista musulmana temos restos desta civilización nos redores do concello, concretamente entre Cans e Couso, onde no emblematico penedo de Betoven hai restos dunha pequena fortaleza arabe, o cal o resto máis claro e a bañeira cavada na pedra xunto os muros do fortin.

Xa de novo en poder cristián estas terras sabese que entorno o século IX as terras cercanas o Tena (Tea) foron doadas as terras Composteláns.

Apartires do século X xa abondan máis os restos, sobre todo da arquitectura relixiosa, pois sabese que as igrexas de Angoares, Cumiar, Padróns, Moreira, Paredes, a Capela de San Gregorio e capela de Cillaga súa orixe situase entre os séculos X e XV, sendo a máis importante a de angoares o ser a unica de Galiza que conserva na súa forma a cruz látina.

Outros restos notables desta época som os castelos, sendo o máis destacado o do Sobroso, construido ala polo siglo IX, sendo dos máis antigos da Galiza. A este posiblemente se lle poderian engadir dous máis, o da Picaraña, aínda que súa ocupación foi moi curta e nom quedan restos visibles pero si escritos. Tamén coñecese outra posible torre na parroquia de Nogueira no barrio do Castelo, posiblemente destruida na revolta irmandiña da que tampouco quedan restos visibles a simple vista.

Tamén se arreglaron outras estructuras coma a Ponte dos Remedios no século XIII e posiblemente a das partidas, asi coma a ponte medieval do Cabalon en Angoares.

Debuxos tallados en pedra da época medieva atopados na igrexa de Angoares

Patrimonio en perigo, O Monte do Castro (Prado)

O xacemento castrexo do Monte do Castro, na Parroquia de Prado, atopase en grave perigo polo avance descontrolado da canteira que fai perigar o recinto a desaparecer, na súa cara este atopase apenas a dez metros do seu parapeto defensivo.

Este xacenmento que xa estudaremolo máis adiante atapase nun lugar privilixiado estratexicamente, xa que dende el divisase a principal curva do Río Tea, divisandose case a totalidade do val do Tea ata a súa desmbocadura no Miño e ata case Mondariz río arriba. Conserva restos notables pese o seu deteriodo, como seu perfecto parapeto defensivo na cara este e restos de muros semi-aterrados.

O recinto foi limpado fai pouco tempo deixando estes claros restos o aire libre, polos cales podese case datar que foi construido en período romano. O que poida visitar este extraordinario recinto castrexo cas suas fermosas vistas o val, podera ver que nun principio ten os seus dias contados, xa que como outros moitos patrimonios sera absorvido pola codiza humana perdendose na historia sen tan sequera ser estudado, como se nunca existise.

Dende aqui voltase a denunzar e protestar por esta criminalización do noso patrimonio máis antigo abusado e despreocupado da man dos mandatarios.

Actualidade, noite de San Xoán

Fotos dunha fogueira veciñal en Ribadetea.

De novo o 24 de xunio na que se considera a noite máis curta do ano ,Galiza igual que moitisimos rincons do mundo celebrou a noite máxica do solsticio de veran, coñecida en occidente polo nome San Xoán.

Esta tradición antiquisima nos ven como herenza dos celtas en esta zona, onde bailando o redor da fogueira nun grabn banquete daban paso a estación do bo tempo e expulsaban o meigallo dos trasnos do inverno.

No concello prendoronse decenas de fogueiras recordando esta tradizom dos nosos ancestros, o mesmo tempo surxiron novos rituais como a tradizom de comer sardiñas, facela queimada, saltar a fogueira ou queimar nun papel o que máis odie cada un, e decir expulsar os trasnos como facian antaño. Dende aqui e un pracer ver como aínda unha tradizom tan fermosa sigue viva.

Ponteareas romana, introducción

Solar no que se ubicava a Vila Romana de Angoares

Ponte Das Partidas

Capitel tardorromano no cruceiro de couso, Gulans.

Neste periodo historico que abarca dende o século I d.C ata mediados do V d.C, e a transición entre o mundo castrexo e o mundo romano, o cal tivo en Galiza unhas pecualidades na chamada romanización que se caracterizaron nesta zona xeográfica chamandose co nome de Cultura Galaico-Romana.

Despois da conquista definitiva romana destas terras, posiblemente entre o 26 a.C e 19 a.C, os romanos foron impondo suas costumes e idioma pouco a pouco entre os indixenas galaicos, pero deixando unha certa marxe a cultura autóctona, desta forma segurironse construindo novos castros como mostran algúns dos redores como A Croa (Ribadetea) ou Altamira (Taboexa), contruidos en perido romano.

No que infunde a Ponteareas, aparte dos castros de época romana temos moitos máis restos importantes da pegada romana aínda que como sempre pouco estudados e con pouco interese por estudalos.

O máis importante para o estudo deste periodo sería a Vila Romana de Angoares, a cal súa importanza na época deveu ser importante, facendo tal vez de rexentadora das terras de casi todo o val do Tea. Súa ubicación estaria xusto onde se atopa hoxe en día o solar da igrexa parroquial de Angoares, onde se atopou o hipocausto (sistema de calecfacción da época) ademais de importantes restos coma tégulas, moedas, ladrillos e restos carbónicos.

Outros restos moi importantes no concello som as pontes, nas que seguramente oubo tres na época, serián as duvidosas dos Remedios, a Das Partidas e a desaparecia de Cons. Esta última perdeuse súa ubicación, posiblemente estaria entre Pias e Fozara con Padróns, hai quen di q seus restos estan debaixo da Ponte de Caneira, Fozara. As outras duas nos chegaron a hoxe moi modificadas dende o medievo ou ata máis tardios.

Tamén atopouse un tesoriño de moedas en San Mateo, nunha anforiña.

Por último destacar o capitel tardorromano que esta actualmente nun cruceiro do barrio de Couso, Gulans. Este din que foi atopado no monte de San Cibran.

Actualidade: Habilitación e limpeza das mámoas de A Armada, Mondariz

O concello de Mondariz toma unha boa iniciativa de conservar seu patrimonio limpando e habilitando as mámoas de A Armada, no parque de Carballo da Armada, cercans o campo de fútbol entre Mondariz e Queimadelos. Primeiro imos especificar que é unha mámoa para os que lles soe pero descoñezan o orixe destes monumentos funerarios Prehistoricos.

Mámoa: como bem dixen arriba as mámoas som monumentos funerarios Prehistoricos do Neolítico, esta cultura funeraria estendeuse por toda Europa coñecendose como o "Megalismo", tendo gran auxe na Galiza entre o 4.500 a.C e o 2.000 a.C. Hai varios tipos de manifestacións deste tipo, estan as "mámoas ou túmolos" que som as que se atopan enterradas pero sobresaltando o terreo e os "dolmens ou antas", que quedan coa estructura petrea o aire libre.
Nestes munumentos enterraron os antigos poboadores destas terras, os cales eran nómades e vivián en clans pouco númerosos. Nom se conservan restos humanos pola acidez do noso solo, pero si materias personais dos individuos enterrados.
Sinonimos ou toponimias que refirense a restos de mámoas ou dolmens som medela, madroa, mouro, pedra dos mouros...

Com esta habilitación das mámoas da A Armada o concello de Mondariz amplia súa rede de conservación do seu patrimonio máis antigo. A estas hai que engadir as xa conservadas de Gargamala, que se encontran nos redores do seu pastizal e onde se conservan tamén estacións de petroglifos tamén Neolíticos.

Como chegar: Chegar a este recinto arqueoloxico e moi doado, estando unha vez en Mondariz pobo coller a carretera que vai a Queimadelos e Meirol, pasando polo campo de futbol. Unha vez pasado o campo de futbol a uns 300 m a altura do parque de Carballo da A Armada as mámoas atopanse no lado dereito da carretera. No lugar hai carteis informativos do recinto.

Natureza e fauna: Parque do Castelo do Sobroso, carcere miserable e penosa de animais.

Critica e a situazóm na que viven os poucos animais que aínda mal viven no parque do Castelo do Sobroso. Tan só quedan un par de avestruces e burros, que viven na penuria e nun entorno carcelario e miserable. A vexetación cubre case todo seu habitat cerrado, a iso añadir o derrubamento de varias estruccturas de madeira e o deteriodo das que aínda quedan en pé, todo nunha soledade total e avandono.

Nom me quero imaxinar como sera a alimentazóm destes pobres animais, presos da man máis despreciable do ser humano. Aparte se atopan no contorno dun dos patrimonios máis significativos da zona, o Castelo de Sobroso, polo que calquer visitante que se acerque pode contemplar a vergoña que é este concello. O que nom entendo e como ata agora ningunha defensora dos animais denunciou esta "animalada".