Capela medieval de San Martiño, Couso-Guláns

No lugar de San Martiño, saíndo do barrio de Couso en dirección Guláns a altura do cruce que vai para San Cibrán, nos topamos cos restos duns dos bens patrimoniais menos coñecidos do concello, a antiga capela de San Martiño.

No lugar nos topamos o pe da estrada o seu nome topográfico e unha cruz moderna, pero para atopar os restos non e doado, pois estes están a man dereita da pista que vai a San Cibrán tras o bosque de silvas e vexetación.

Na actualidade estás ruínas se atopan en fase de estudo, os arqueólogos fixeron a súa primeira investigación da que pouco se sabe e deixon os restos cubertos con prásticos para futuros estudos.

Pero do pouco que imos sabendo desa primeira intervención arqueológica e que a súa data de orixe pode ser máis antiga o que se creia, puidendo chegar os séculos VIII ou IX d.C, época escura da cal non contamos con muitos restos na Galiza. De ser así, o máis seguro e que a capela de San Martiño nun primeiro momento fose un posible pequeno mosteiro entre o Val do Tea e terras da Louriña.

Polo momento non imos descartar ningunha hipótese ata novos estudos arqueolóxicos, polo que imos estar a espera. Recordar que se atopa moi preto do antigo castro e posible santuario pagán anterior de San Cibrán, o cal a día de hoxe e un santuario cristián.

O que si temos algún dato sacado do libro Descubrindo Guláns de Arísteres Carrera sobre a lenda que contan os vellos sobre porque foi derruída esta capela.

"Certo día cando pastaban pastaban na zona un rebaño de ovellas e cabras, cando foron sorprendidas polo lobo. Un dos animais para salvar a vida meteuse no interior da capela pois esta habitualmente tiña a porta aberta. O lobo coa fame non respetou o lugar sagrado e matou un cordeiro de dios no seu interior. Posteriormente os veciños, vendo sangue dun cordeiro nun lugar sagrado, decidiron eliminar a capela derrubando as paredes.

Memoria da Terra, restos do mosteiro alto-medieval de Santa Leocadia, Guillade

Mondrico, da fundación de Mondariz os paquetes de tabacos Celtas

Mondrico, un antigo nobre de orixe xermano do Reino Suevo da Gallaecia, apodado "O Bravo" foi segundo a lenda o fundador de Mondariz nos tempo do rei Resismundo fillo de Maldrás (que realmente encaixaria co o rei Remismundo). Este articulo esta basado no libro "Lendas, contos e outros relatos de Mondariz e o Balneario" escrito por Xoan Xosé Pérez Labaca.

Imos resumir un pouco esa lenda e que nos conta no seu libro Labaca, aínda que esta mezcle datas e etapas históricas, pero o interesante aparte da lenda e que se mezclamos o nome de Mondrico coa terminación que ben do xermano -iz (que posiblemente significa pertenza ou de alguén) nos sae  Mondariz, ou como di a lenda antigamenente, "Terras de Mondrico".

Mondrico era fillo de Andrico e Tornela, que residían na capital do Reino Suevo, Braga, os dezaoito anos decidiu participar en apoio a corte de Braga contra as revoltas Aunensis, a cal no libro segundo a lenda data no 561, data que para encaixala na historia habría que quitarlle 100 anos e situala no 461 durante o reinado de Remismundo. Aquela revolta fora provocada o parecer por antigos aristócratas galaico-romanos que non querían perder seus privilexios das terras ante o dominio suevo, o lugar da revolta foi probablemente nas terradas dos redores da antiga cidade de Tui, inda que algúns estudosos a sitúan na zona de Ribadavia, eu persoalmente ata engadiría a posibilidade do val do Tea.

Remismundo, rei da Gallaecia do 459 o 469.

O certo e que a Mondrico foille moi ben na loita e unha vez que conseguiron sofocar a revolta, foille concedido o privilexio nobre de poder levar sempre en calque lugar a espada no cinto, escudo redondo e casco. Despois disto Mondrico coa súa xuventude e valentía viva andivo pola Gallaecia dun lugar a outro na procura de aventura. Rematando no que na lenda chama Varda (A Guarda), onde namorouse da filla do gobernador desas terras Garderico, a fermosa Sabaxiana, a cal xa estaba prometida o gobernador das terras do val do Tea, Antróñico, o cal gobernaba dende o antigo castro de Tróñica (Troña).

Polo seu estatus de ser o máis nobre dos que se atopaba na Varda, seu gobernador Garderico mandoulle levar súa filla Sabaxiana ata Troña, para ser tomada por seu prometido Antróñico, isto partiulle o corazón a Mondrico, pero por súa nobreza decidiu aceptar a levala. 

No camiño fixeron noite na zona das Gándaricas de Budiño (Gándaras de Budiño), onde ambos uniron súas ialmas. Retornado o camiño a Troña seu amor fíxose real, e o chegar Mondrico cegamente namorado retou a Antróñico polo amor de Sabaxiana. Este indignado maldeciuno, pero como tiña condición de nobre tivo que aceptar seu reto, pero coas súas condicións. 

Segundo a lenda Mondrico tiña que derrotar dous dos seus máis feros guerreiros, e despois se sobrevivía a el nunha loita sen casco nin escudo, de conseguilo o millor tirador de fonda de Troña lanzaría unha pedra e a dúas distanzas máis lonxe do tiro podería asentarse con Sabaxiana. A loita foi feroz pero Mondrico conseguiu vencer a ambos guerreiros e despois o propio Antróñico, o cal coa súa espada na cabeza perdonou a vida pola súa nobre decisión de aceptar o reto.

Mondrico e Sabaxiana foronse dirección a pedra e chegaron a un lugar onde unha fonte clara de augas cristalinas, onde Mondrico bebeu e despois berrou cos brazos o ceo, "¡aquí neste sitio, quédanse Mondrico e Sabaxiana! ¡esta fonte deitará auga para min e para os meus! ¡estas son, dende agora, as miñas terras! ¡Terras de Mondrico!"

Mondrico asentouse o parecer na zona do Castromao, nos redores de Mondariz na estrada que vai do colexio a antiga Ponte de Cernadela. A seu asentamento achegaronse algúns guerreiros os cales levaron tamén súas familias creando un prospero núcleo de poboación.  Mondrico fecundou unha estirpe, a cal en tempos de San Martiño de Braga (Martiño de Dumio) por intervención directa deste converteuse o catolicismo. De Mondrico segundo conta Labaca surxíu este cantar popular nestas terras:

Esta é a terra dun home

que loitou por ser feliz

terra de Mondrico, O Bravo,

fundador de Mondariz.

Na foto lugar actual do Castromao.

Desta lenda de Mondrico e a fundación de Mondariz, e de destacar de forma interesante un aporte que engade Labaca, o cal di que nos anos vinte do século pasado escavando Pericot e Cuevillas na zona do Castromao de Mondariz atoparon a figura esculpida de Mondrico. Esta nun principio foi depositada no museo Etnográfico de Pías (Pías, Ponteareas), onde perdeuselle posteriormente a pista para logo ser topada na posesión dun boticario catalán coleccionista no ano 1954, morrendo este sen descendencia perdendose de novo súa pista. Agora sábese con certeza segundo Labaca, que se atopa nunha colección privada dun acaudalado americano en Sausalito, San Francisco (EE.UU), unha magoa pero isto por desgraza non e estrano co noso patrimonio galaico.

Pero o curioso, e que a figura de Mondrico serviu de modelo pola mala información ou documentación de algunha persoa, a cal pensou que era celta e non de estética xermana como modelo ilustrado dos paquetes de tabacos Celtas, antiga marca de Tabacalera S.A. Non e fascinante a onde chegou Mondrico!

O Castelo da Torre, Nogueira (Ponteareas)

Situándonos na parte suroeste do concello moi preto do linde con Salvaterra de Miño, na parroquia de Nogueira nos atopamos con esta escarpada elevación baltolítica (rochosa) que como ben nos di seu topónimo, A Torre, nos pistas e indicios que nosos ancestros utilizasen este baluarte defensivo natural cun gran control visual para construír unha fortificación.

Pouco sabemos da historia do antigo castelo medieval que aquí construíron, pero si podemos ver aparte da súa toponimia restos ou marcas das súas antigas estruturas que ata nos poden axudar, nun campo hipotético claro tentar calcular o seu período medieval de vida.

Primeiro imos falar da estrutura natural do monte, pois este presenta pola cara nordeste unhas defensas naturais formidables, o monte e moi escarpado e con profundas caídas, tamén hai abundancia de formacións rochosas de grande tamaño que foron aproveitadas para con pequenos foxos fortalecer as boas defensas naturais. Mentres que pola cara suroeste as defensas de carácter naturais son menos notables, polo que construíron un grande foxo de case 100 m de longo por uns 10 de ancho que reforzaba toda a cara oeste, mentres que na sur aproveitaron outras grandes formacións rochosas para parapetalas e fortificalas. E nesta cara onde aínda conserva un camiño que parede que puido ser a entrada principal o recinto superior.

Posible restos da entrada principal polo camiño de acceso e abaixo gran foso na parte oeste.

Na parte alta central destaca antes do gran penedo da cima, unha planicie socalcada que correspondería o posible patio de armas. Enriba de este o grande penedo de San Xosé, onde se situaría a torre de homenaxe. Sobre o penedo se pode observar claramente as marcas talladas na pedra nai do que foi os muros da torre, facendo un rectángulo a estrutura duns 5 por 8 metros. Destacar tamén nun rebaixe do penedo na cara sur restos de rompeduras rectas na pedra nai, posiblemente puido ser unha edificación secundaria tal vez vinculada a unha capeliña ou algo similar.

Marcas talladas na cima do penedo dos muros onde se asentou a torre do homenaxe.

Vista o parapeto do antigo patio de armas e contra o penedo da torre de homenaxe, posible lugar onde existira outra extructura.

Destacar tamén na cara norte, entre grandes rochas un pequeno camiño que descende entre elas e que remata nunha cova que sae da zona fortificada e do foso o exterior, polo que pode que se tratara dunha porta secundaria. Para fortalecer esta hipótese no camiño entre dúas grandes rochas no paso nunha parece que hai restos de estar con restos como de talladura nunha dirección de abaixo cara arriba, polo que pódese tratar das marcas dunha antiga porta levadiza que cortaba o estreito sendeiro de acceso.

Psible acceso con porta secundario na cara norte por un estreito sendeiro entre os penedos que separan a zona fortificada do interior. Tamén se pode ver unha cova que faria de entrada o recinto e unha marca de talladura entre dous penedos no estreito sendeiro, que puido corresponder a unha porta levadiza.

Dicir que cando buscaba o monte, puiden falar cun señor da zona duns setenta anos que me contou que de pequeno contaban que ese monte da Torre tiña un encantamento, e que se escavábase nel podería aparecer veleno, auga ou ouro, sabendo así que A Torre conserva folclore en lendas.

Por último engadir que o rastrexo na zona non e doado, pois o terreo se atopa cheo de follas e musgos, aparte notase alterado con destrucións polo que parecen pequenas canteiras tradicionais, polo que muitos restos de pedras seme talladas na zona poden pertencer a estas explotacións mineiras, pois no asentamento non queda resto de estruturas da época. Tampouco se ben restos de destrución a simple vista, polo que o pode indicar que o Castelo sería abandoado como muitísimos outros galaicos a finais do século XV e súas estruturas acabaron en construción veciñais posteriores, pois nesta zona ver antigas casas abandoadas moi antigas polos montes e normal.

 

Polas marcas estruturais da torre de homenaxe, o traballadas que están as defensas na cara oeste e sur pode parecer o Castelo que nos chegan seus restos a día de hoxe como pertencente o período baixo medieval, e polo seu amplo campo visual que domina controlando todo o val do Tea chegando o do Miño, que puido se un punto estratéxico nas guerras feudais galaicas do século XV, como as que tiveron nestas terras entre as familias dos Soutomaior e Sarmiento.

FICHA TÉCNICA

Tipo de ben:  Asentamento Fortificado Medieval (Castelo)   

Lugar: A Torre, Nogueira (Ponteareas)

Altitude: 105 m

Cronoloxía: Medieval (Posiblemente tardomedieval)                 

 Propiedade: Privada, mancomún

Catalogado pola xunta: Si GA36042033

Estado de conservación:  Abandoado, sen restos de construcións pero si con marcas dos muros e estrutura defensiva, no lugar hai danos por canteiras tradicionais.

Conserva tradición oral: Conserva unha lenda polo menos.

COMO CHEGAR

Non e nada doado, hai que coller unha pequena estrada que sae dende o outro lado da igrexa parroquial de Nogueira, onde hai un pequeno campo de fútbol, onde máis arriba a man esquerda aparece un camiño de terra que baixa a unhas casas. Por ese camiño a uns 50 m desviase outro (o primeiro) de terra a esquerda que sube o monte, subindo por esa pista chegase o lugar. O máis doado preguntar por o monte da Torre, onde había antigas canteiras en caso de non topar estas pistas.

Pronto subirei vídeos tamén da xornada para explicar e ver mellor o que esconde o monte da Torre.

El castillo de Vilasobroso, por fin Bien de Interés Cultural

La Consellería de Cultura ha inscrito esta fortaleza, situada en Mondariz pero propiedad de Ponteareas, en el registro gallego

El castillo de Vilasobroso, situado en el municipio de Mondariz pero gestionado por el de Ponteareas, ha logrado el reconocimiento de Bien de Interés Cultural. La consellería de Cultura ha inscrito la fortaleza en este registro y hoy se ha publicado en el Diario Oficial de Galicia.

El castillo de Sobroso fue declarado monumento en 1949 y su inclusión como BIC fue reclamada el año pasada por el cocnello de Mondariz. La petición logró los informes favorables de la Comisión Territorial de Patrimonio Histórico de Pontevedra.

Se trata de una de las fortalezas emjor conservadas de Galicia y que fue cosntruida entre los siglos IX y XII. Está situada en la ladera del monte de Landín y fue levantada sobre un poblado castreño. Aunque inicialmente fue usada con fines bélicos, posteriormente pasó a ser la residencia de nobles y alcaldes y de los marqueses de Sobroso. Así se mantuvo hasta 1835, momento en el que cayó en abandono. A finales del siglo XIX fue adquirido por el conde de Torrecedeira y en 1923 fue comprada por Alejo Carrera Muñoz, que se encargó de su restauración. En los 80 Ponteareas compró el castillo de Vilasobroso para rehabilitarlo y abrirlo al público.

FONTE: A Voz de Galicia

MANUEL MARRAS

A Batalla de Anceu, ano 825, andalusís contra galaicos, I parte.

Situámonos no ano 825 da nosa era, na parroquia de Anceu, Ponte Caldelas, moi pretiño do encoro das Eiras, exactamente no lugar de Chan de Vilariño, onde tamén lindan as parroquias de Forzáns e Vilán (Fornelos de Montes). Aquí foi onde foi freada a primeira "aceifa" ou campaña de saqueo importante dirixida polo poder musulmán de Córdoba contra o territorio Galaico. Para comezar neste interesante recuncho da historia da nosa terra e da cal apenas hai información na rede, a que simplemente menciona a batalla. Pois imos comezar polo antecedentes a esta campaña.

ANTECEDENTES

Indo máis o pasado, no ano 711 da nosa era a Península Ibérica estaba baixo poder da tribo xermana dos Visigodos, que despois de conquistar o Reino Suevo da Gallaecia e expulsar os bizantinos de terras do sur fixéranse co total control. Pero no 711 atravesaban unha gran crise social, saídos dunha guerra civil interna onde gañou os seguidores do actual e último rei, Don Rodrigo, pola contra os derrotados partidarios witizanos buscaron axuda nun poderoso novo poder relixioso, social e militar xurdido en terras de Arabia e expandido ata o norte de África, os musulmáns. 


Estes últimos vendo a debilidade do reino Visigodo e a inestabilidade social e as continuas revoltas internas, cruzaron o estreito de Xibraltar e derrotaron os Visigodos na batalla do río Guadalete (tamén se di que foi no Barbate) no mesmo ano 711, morrendo Don Rodrigo nesta. Este foi o fin do reino Visigodo e a península pasaría a ter outro amos, os musulmáns.

Exército musulmán.


Pasados un século destes acontecementos, practicamente a totalidade da península atopase en poder musulmán, aparte disto, Abd al-Rahman I O Fuxido, proclamase emir independente de Córdoba, e dicir, que o estado musulmán da Península Ibérica faise independente do resto de estados musulmáns. Tan só, por estes anos, na franxa montañosa do norte que comprende dende o Mediterráneo ata Cantabria, máis a franxa do noroeste peninsular atopase gobernado por pequenos reinos e líderes locais cristiáns.

 Estatua de Abd al-Rahman I en Almuñecar.



Achegándonos a fecha da batalla, o Emir actual de Al-Andalus (nome que déronlle os musulmáns a Península Ibérica que evolucionou en Andalucía) era Abd al-Rahman II, bisneto do fundador clan Omeia en Córdoba.


En canto o noroeste neste século existían dous tipos de poderes. Por un lado o poder centralizador do Reino de Asturias, corte fundada por Don Pelaio despois de vencer os musulmán no ano 722 en Covadonga. Pola contra na parte máis occidental, nas terras galaicas de antiga herdanza sueva, a vida o parecer non cambiara moito, e posiblemente o contrario do que nos ensinan actualmente moitos libros, a vida dos habitantes destas terras era practicamente igual a época sueva.


As terras galaicas o parecer estaban divididas en pequenas comunidades independentes unhas das outras, unhas baixo pequenos poderes locais e líderes, mentres que outras o poder era a igrexa e o clero, con sés episcopais coma a de Iria Flavia. Estes pequenos gobernos non querían perder seus privilexios nas súas terras ante a ameaza do poder expansivo e centralizador da corte asturiana, polo que as relacións entre estes e os monarcas ástures era un constante tira e afloxa. Como mencionan moitos autores, e posible que nas primeiras repoboacións ástures en terras galaicas como Lugo ou Tui, non fosen repoboacións en si, senón máis ben campañas militares para acabar con eses poderes locais herdeiras do pasado e centrar o poder na corte asturiana.


De ser así, os pequenos nobres galegos e clero, eran en si case que propios reis das súas terras e rexeitaban tanto do poder centralizador ástur como musulmán, protexidos polas montañas e frondosos montes pasaran case inadvertidos nos desenlaces políticos do resto da península.

ANO 825, ANCEU

Recordar antes do momento da loita, que no ano 800 en terras galaicas descubrise a tumba do apóstolo Santiago, polo que estás terras comezan a gañar importanza e influenza, cousa que os musulmáns non lle interesaba en absoluto.


Posiblemente foi este un dos motivos, polo que o emir Abd-Rahman II decide enviar unha forte aceifa de castigo contra Galiza, despois de que en veráns anteriores arrasara as terras de Alava. Galiza ata o momento era unha terra pouco coñecida para os musulmáns, pola que mostraran tamén pouco interese, pois que sepase só no primeiro momento da conquista un pequeno grupo de bereberes instalaranse no sur dela por un tempo moi curto.


Pero trala relevanza que estaba collendo por mor da tumba do apóstolo, era o momento de mostrarlle os galaicos cal era o único poder real na península. Para esta aceifa o emir escolleu dous afamados guerreiros andalusís, irmáns de sangue e irmáns na guerra, tratábase de Al-Abbas e Malik. Na mesma campaña tamén tentaban infrinxir un forte golpe o rei asturiano da época, Afonso II o Casto, o cal fomentou o camiño de Santiago e conseguiu unha certa unidade cos galaicos.

Seguindo o camiño chamado hoxe en día "portugués", que naquela sería o camiño que os peregrinos mozárabes farián para ver a tumba santa, Abd al-Rahman II divide o exercito en dous batallóns, un dirixido por Al-Abbas que foise por terras do Bierzo e adentrarianse en Galiza por vías que lindan con Lugo, este sería derrotado tamén por tropas galaicas preto do río Naharón en Chantada, posiblemente aquí si chegaria axuda das tropas do rei Afonso. 
En canto o outro continxente que é o que nos interesa, o de Malik, foise cara o norte pola antiga vía pola costa, cruzou o Miño en terras tudenses e seguramente remontou o curso do Tea e logo do seu afluente o Borbén ata terras case de Fornelos de Montes.

Alí a orillas do río Oitavén, seguramente algún día do verán do 825 tiveron a noticia de que había continxentes galaicos esperando por eles nas altas ladeiras da ribeira do lado de Ponte Caldelas. Estes continxentes e posible que a súa táctica será enganar e emboscar o exercito de Malik, para iso utilizarían o coñecemento do terreo. Tamén posiblemente estarian formados na súa maioría por lugareños dos redores e algunhas forzas máis reunidas dende outras terras. Seu líder, según os veciños actuais debíase chamar Vilariño ou algún nome similar, pois din que alí foi onde gañou a batalla e morreu na mesma Vilariño, que se atopa aterrado nunhas pedras do mesmo lugar, de hai o nome do lugar actual, "Chan de Vilariño"...

 

Detras da carretera, a zona coñecida como Chan de Vilariño, Anceu.

PD: Aqui remata a primeira parte da Batalla de Anceu, proximamente publicarase a segunda co desenlace da batalla e que prexuizos trouxo esta sobre a historia, saúdos!!